Marianna Orańska – królewna, która zmieniła oblicze Ziemi Kłodzkiej i Ząbkowickiej. Dorobek, posiadłości i mecenat artystyczny
Kiedy dziś wędrujemy po malowniczych sudeckich szlakach, podziwiamy zabytkowe kościoły czy odpoczywamy w uzdrowiskach, rzadko zastanawiamy się, komu zawdzięczamy ten pięknie zagospodarowany krajobraz. A wiele tu zasług jednej niezwykłej kobiety – Marianny Orańskiej z domu Oranje-Nassau (1810–1883), córki króla Niderlandów, która na Ziemi Kłodzkiej i Ząbkowickiej pozostawiła trwały ślad.
Nie była to zwykła arystokratka. Marianna okazała się wizjonerką nowoczesnej gospodarki, świadomą mecenasą sztuki oraz dobrodziejką zwykłych ludzi. Dziś, dzięki zachowanym dokumentom i obiektom, możemy prześledzić jej niezwykły dorobek.
Posiadłości – skąd wzięła się potęga gospodarcza
Wszystko zaczęło się w 1837 roku, kiedy Marianna odziedziczyła po matce rozległe dobra poklasztorne w Kamieńcu Ząbkowickim. Nie poprzestała jednak na tym spadku.
W 1838 roku podjęła dwie kluczowe decyzje:
Za 400 tysięcy talarów nabyła od spadkobierców rodziny von Mutius klucz stroński wraz z majątkiem rycerskim Strachocin. Przejęła w ten sposób ponad 8736 hektarów lasów w 10 leśnictwach. W listopadzie tego samego roku dołożyła kolejne 12 333 talary i kupiła od hrabiego Wilhelma von Magnis klucz śnieliński (majątek Różanka) – 14 wsi i 4294 hektary lasów w Górach Bystrzyckich.
Tym samym Marianna stała się jedną z największych posiadaczek ziemskich na Śląsku. Grunty rolne wydzierżawiała, ale lasy traktowała jako strategiczny kapitał – surowiec na drewno, węgiel drzewny i potaż.
Działalność infrastrukturalna – drogi, które połączyły region
Marianna doskonale rozumiała, że bez dróg nie ma rozwoju. Między 1845 a 1860 rokiem na własny koszt wybudowała publiczną drogę z Ząbkowic Śląskich do Bolesławowa (ok. 50 km) przez Złoty Stok, Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie i Przełęcz Płoszczyna.
Umowa z Rejencją Wrocławską (1848) dawała jej prawo do pobierania myta przez 25 lat w zamian za utrzymanie i oznakowanie traktu. Po tym czasie droga przeszła na własność państwa.
Do dziś podróżując wojewódzką drogą nr 390 czy 392, jedziemy szlakiem wytyczonym przez królewnę.
Przemysł – marmur, wapno, żelazo i szkło
Kamieniołom marmuru na Krzyżniku
Ok. 1840 roku Marianna sprowadziła z okolic Salzburga mistrza łomierskiego Kargera i uruchomiła eksploatację marmuru kalcytowego na górze Krzyżnik. Nazwano go „Biała Marianna” – surowiec służył przede wszystkim do budowy pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Późniejsze wyrobiska (ok. 1920 r.) dostarczały także marmurów szaro-zielonkawych („Zielona Marianna”) i różowych („Różowa Marianna”).
Wapienniki książęce w Złotym Stoku
Około 1860 roku królewna nabyła dawne wapienniki książęce (tzw. pańskie), włączając je do majątku Bílá Voda. Celem była przede wszystkim nieprzerwana dostawa wapna dla budowy jej pałacu w Kamieńcu. Kamieniołom wapieni na wzgórzu Hutberg (czeskie Kukačka) dostarczał surowca z pominięciem starszego kamieniołomu miejskiego.
Wapiennik „Łaskawy Kamień” w Starej Morawie
To jeden z najciekawszych obiektów w jej portfolio. Zbudowany ok. 1800 r. według projektu samego Karla Friedricha Schinkla, od 1838 r. stał się własnością Marianny. Funkcjonował do końca II wojny światowej. Dziś obiekt należy do artysty-plastyka, który przekształcił go w galerię artystyczną z ogrodem japońskim, dzwonnicą i piramidą – żywy pomnik mecenatu królewny.
Huta Strachocińska (1841–1864)
Kompleks hutniczy składał się z wielkiego pieca, fryszerki, kuźni oraz systemu kanałów wodnych. Przerabiano tu rudę żelaza z kopalni w Janowej Górze i Kletnie. W 1841 roku piec dał 3939 cetnarów surówki; w 1846 r. fryszerka dostarczyła 1846 cetnarów sztab i szyn kolejowych. Interes zamknięto z powodu niskoprocentowych złóż – nieopłacalność, ale odwaga inwestycyjna pozostała. Zachował się dawny budynek administracyjny.
Huta szkła kryształowego Oranienhütte (od 1864 r.)
W 1862 roku Marianna sprzedała Franzowi Losky (przedsiębiorcy ze Szczytnej) działkę w Stroniu Śląskim pod budowę huty szkła. Zakład ruszył w 1864 r., rocznie zużywając ponad 4500 m³ świerkowego drewna z lasów królewny (to był jej wkład w przedsięwzięcie). Huta prosperowała znakomicie, po śmierci Losky’ego przejął ją syn Wilhelm. Działała do końca 2018 roku jako Huta Szkła Kryształowego Violetta – żywe dziedzictwo przemysłowe Marianny.
Marianna nie była tylko chłodną kalkulatorką. Z ogromną energią angażowała się w poprawę losu zwykłych ludzi.
Działalność społeczna – szkoły, szpitale, ochrona
Edukacja
- 1840 – szkoła ewangelicka w Kamieńcu Ząbkowickim
- 1846 – szkoła ewangelicka w Międzylesiu
- 1853 – pastorówka (neogotycki budynek projektu Martiusa) w Złotym Stoku
- 1873 – szkoła elementarna w Bílej Vodzie
Opieka zdrowotna i socjalna
- 1844 – zakup i adaptacja obiektu na zakład opiekuńczy dla małych dzieci w Kamieńcu Ząbkowickim
- 1844 – założenie Kasy Wdowiej (pierwsza wpłaciła 1000 talarów).
- 1855 – szpital „Prinzessin Marianne” (Mariannenhaus)
- 1883 – Mariannenstift – ochronka dla osieroconych dzieci prowadzona przez diakonisy (dziś Ośrodek Pomocy Społecznej)
Kościoły (fundatorka)
- 1846 – kościół ewangelicki Zbawiciela w Lądku-Zdroju
- 1882–1885 – neogotycki kościół Trójcy Świętej w Kamieńcu Ząbkowickim (proj. Martius)
- Wspierała też kościół katolicki w Bardzie (280 talarów rocznie) oraz budowę świątyni ewangelickiej w Jeseníku (Czechy).
Do tego dochodzi systematyczna pomoc ubogim, darowizny na książki i odzież dla dzieci, bezpłatne place budowlane dla osadników. W pamięci ludu przetrwała jako „Dobra Pani” i „matka ubogich i sierot”.
Mecenas sztuki i kolekcjonerka
Marianna była nie tylko gospodarną administratorką – to świadoma mecenasa i aktywna kolekcjonerka. Jej artystyczny patronat widoczny jest na każdym kroku.
Zatrudniała najlepszych
- Karl Friedrich Schinkel – najwybitniejszy architekt niemieckiego klasycyzmu, projektant wapiennika w Starej Morawie (przejętego i chronionego przez Mariannę).
- Ferdinand Martius – jej nadworny architekt, autor neogotyckich projektów pastorówki w Złotym Stoku, kościoła w Kamieńcu oraz przebudowy pałacu w Bílej Vodzie.
Sztuka publiczna poświęcona Mariannie Orańskiej
- Neogotycki obelisk w Lądku-Zdroju (1866) – sztuka pamiątkowa ku czci budowniczej drogi.
- Płaskorzeźba Marianny na pomniku w Międzygórzu – Blok marmuru strońskiego z tablicą
okolicznościową i płaskorzeźbą
królewny ustawiony został z okazji
200. rocznicy jej urodzin. Wizerunek
Marianny wykonał Jarosław Radomski. - Herb Oranje-Nassau na elewacji dawnego Hotelu Nassauer Hof w Stroniu Śląskim – sztuka heraldyczna w przestrzeni miejskiej.
Turystyka – prekursorka turystyki
Marianna zrozumiała potencjał turystyczny Sudetów, zanim stał się on modny. Jej działania w Międzygórzu są tego najlepszym przykładem.
Pierwszy raz zawitała do Mięzygórza 17 lipca 1839 roku (jeszcze z mężem Albrechtem). Zachwycona, zaczęła działać:
- Drogi – budowa utwardzonego traktu na Śnieżnik i do Przełęczy Puchaczówka (m.in. Droga Albrechta, 5,7 km).
- Infrastruktura turystyczna – zagospodarowanie Wodospadu Wilczki (balustrady, punkty widokowe).
- Gastronomia i noclegi – w 1849 r. przebudowała stajnię na pierwszy zajazd „Pod Dobrym Humorem” (Zur guten Laune).
- Własny dworek – w 1857 r. postawiła drewnianą willę w stylu tyrolskim (tzw. pałacyk myśliwski), poniżej urządziła ogród z fontanną i egzotycznymi roślinami.
- Schronisko na Śnieżniku – w 1871 r. na Hali pod Śnieżnikiem wzniosła gospodę „Szwajcarka” (dziś Schronisko PTTK im. Zbigniewa Fastnachta).
Ochrona przyrody
Marianna zakochała się w uroczym zakątku Puszczy Jaworowej, który nazwała „Rajem” (Paradies). Kazała zachować go w nienaruszonym stanie – dziś to rezerwat przyrody. Do jej czasów sięgają także pierwsze szlaki i ścieżki dydaktyczne (np. „Śladami Królewny Marianny Orańskiej” wokół Bílej Vody).
Inne obiekty warte uwagi (na trasach turystycznych)
- Dwór Marianny w Stroniu Śląskim – dziś siedziba Urzędu Miasta i Gminy.
- Villa Elise w Stroniu – secesyjna willa Wilhelma Losky’ego (nazwana od imienia jego żony).
- Pałac Bílá Voda (Czechy) dawny pałacyk myśliwski, przebudowany przez Mariannę, z parkiem angielskim, oranżerią, strzelnicą i stadniną koni.
- Zamek Szczerba (Śnielinek) – ruiny średniowiecznej warowni, własność Marianny od 1840 r., a później jej potomków.
- Solna Jama – niewielka jaskinia krasowa w dawnym wyrobisku, znana już w XVIII w., dziś na szlaku turystycznym.
- Gospoda „Pod Księciem Elektorem” w Laskach – stacja kolejki wąskotorowej (tzw. południowy ekspres, działał tylko 2 lata, 1919–1921).
- Dwór Albrechtshof w Ożarach – późnobarokowy z 1788 r., dzierżawiony za czasów syna Marianny.
Podsumowanie – kim naprawdę była Marianna Orańska?
Marianna Orańska to postać, która wykracza daleko poza schemat „arystokratki na wygnaniu”.
Jej dziedzictwo jest dziś wokół nas – wystarczy przejechać drogą nr 390 przez Przełęcz Jaworową, odwiedzić pałac w Kamieńcu Ząbkowickim, wypić kawę w Szwajcarce pod Śnieżnikiem lub przejść się Drogą Marianny w Górach Bialskich. To wszystko to żywe pomniki kobiety, która nie bała się inwestować, pomagać i tworzyć piękno.
